ធាតុ

ដោយWiktionary

ធាត សំ. បា. ( ន. ) (“សភាវៈ ឬ​ធម្មជាតិ​ទ្រទ្រង់​ខ្លួន​ឯង,...”) ដី, ទឹក, ភ្លើង, ខ្យល់​អាកាស : ធាតុ​ដី, ធាតុ​ទឹក ។ល។ អាការៈ​ក្នុង​ខ្លួន ដូច​យ៉ាង សក់, ធ្មេញ, សាច់, ឈាម ជាដើម ក៏​ហៅ​ថា ធាតុ ។ មាស, ប្រាក់, ដែក, ។ល។ ក៏​ហៅ​ថា ធាតុ ។ ឆ្អឹង​របស់​បុគ្គល​ដែល​គេ​គួរ​គោរព ក៏​ហៅ​ថា ធាតុ ឬ ហៅ​ថា អដិ្ឋ​ធាតុ ។ មូល​ដើម​របស់​តន្តិ​ភាសា​មាន​ភាសា​សំស្ក្រឹត, បាលី​ជាដើម ក៏​ហៅ​ថា ធាតុ, ដូច​យ៉ាង ធរណី “ផែន​ដី” មក​ពី ធរ-ធាតុ “ទ្រទ្រង់”; កម្ម “អំពើ” មក​ពី ករ-ធាតុ “ធ្វើ” ។ល។ ប្រើ​រៀង​ភ្ជាប់​ពី​ខាង​ដើម​សព្ទ​ដទៃ អ. ថ. ធា-តុ ដូច​ជា ធាតុកថា (ធា-តុកៈថា) ន. (សំ. បា.) ឈ្មោះ​គម្ពីរ​ព្រះ​អភិធម្ម​ទី ៣ សម្ដែង​អំពី​ធាតុ​ផ្សេង​ៗ ។ ធាតុ​ចេតិយ (--ចេតិយ៉ៈ ឬ-ចែដី) ន. (បា.) ចេតិយ​ដែល​បញ្ចុះ​ធាតុ, តាម​សេចក្ដី​ក្នុង​គម្ពីរ​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​សំដៅ​ចំពោះ​តែ​ចេតិយ​ដែល​បញ្ចុះ​ព្រះ​សារីរិក​ធាតុ​ព្រះ​សព្វញ្ញុពុទ្ធ ឬ​ដែល​បញ្ចុះ​ធាតុ​ព្រះ​អរហន្ត; មាន​ន័យ​ផ្សេង​ទៀត​ថា ទោះបី​ចេតិយ​ដែល​បញ្ចុះ​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​បាក់​បែក​ក៏​ហៅ​ថា ធាតុ​ចេតិយ ដែរ (ម. ព. ចេតិយ ផង) ។ ធាតុ​និធាន ន. (បា.) ការ​តម្កល់, ការ​បញ្ចុះ​ធាតុ, បុណ្យ​បញ្ចុះ​ធាតុ ។ ធាតុប្បច្ចវេក្ខណៈ (ធាតុប-ប៉័ច-ចៈវ៉េក-ខៈណៈ) ន. (បា.--ណ) ការ​ពិចារណា​នូវ​បច្ច័យ​៤ មាន​ចីវរប្បច្ច័យ​ជាដើម ឲ្យ​ឃើញ​ថា​គ្រាន់​តែ​ជា​ធាតុ ៤ ប៉ុណ្ណោះ : ធាតុប្បច្ចវេក្ខណៈ ជា​ករណីយ​កិច្ច​របស់​បព្វជិត (ព. ពុ.) ។ ធាតុវិជ្ជា ឬ ធាតុវិទ្យា ន. (បា. ធាតុ + វិជ្ជា; សំ. ធាតុ + វិទ្យា) ចំណេះ​ខាង​ការ​ប្រកប​ឬ​ផ្សំ​ធាតុ​គ្រប់​យ៉ាង​ឲ្យ​កើត​បាន​ជា​អ្វី​មួយ​ឡើង ឬ​ឲ្យ​ប្រើ​ការ​ប្លែក​ៗ បាន ។ ធាតុវិភាគ (--វិភាក) ន. (សំ. បា.) ការ​ញែក​ឬ​រំលែក​ធាតុ ។ ធាតុ​អន្តរធាន (--អន់-តៈរ៉ៈធាន ឬ-អន់-ដ--) ន. (បា.) ការ​សាប​សូន្យ​ឬ​បាត់​បង់​នៃ​ព្រះ​ធាតុ​របស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ។ មាន​សេចក្ដី​តំណាល​ថា កាល​ណា​សាសនា​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​រោយ​រៀវ​បាត់​សូន្យ​ទៅ ដោយ​ហេតុ​មនុស្ស​លោភលន់​អស់​សេចក្ដី​គោរព​ហើយ, កាល​នោះ​ព្រះ​សារីរិក​ធាតុ​របស់​ព្រះ​អង្គ ទោះបី​ប្រតិស្ឋាន​នៅ​ក្នុង​ទី​ណា​ក៏​ដោយ សុទ្ធសឹង​តែ​អណ្ដែត​ត្រសែត​ឯង​ៗ​មក​ប្រជុំ​គ្នា​ទាំងអស់​នៅ​ត្រង់​ពោធិព្រឹក្ស គឺ​កន្លែង​ដែល​ព្រះ​អង្គ​ត្រាស់​ដឹង​ជា​ដំបូង ហើយ​តេជោ​ធាតុ​បណ្ដាល​ឡើង​ឯង​ឆេះ​ប្រល័យ​ព្រះ​សារីរិក​ធាតុ​ទាំងអស់​នោះ សុស​សោះ​សូន្យ​អស់​ទៅ ឥត​មាន​សេស​សល់​ឡើយ, ត្រង់​នេះ​ឯង​ហើយ​ហៅ​ថា ធាតុ​អន្តរធាន; ហៅ​ម្យ៉ាង​ទៀត​ថា ធាតុ​បរិនិព្វាន ក៏​បាន (តាម​មនោរថ​បូរណី​អដ្ឋកថា) ។