បុព្វ

ដោយWiktionary
Jump to navigation Jump to search

បុប-ពៈ បា.; សំ. ( គុ. ) (បូវ៌) មុន, ខាង​ដើម, ពី​មុន ។ សព្ទ​នេះ​ប្រើ​រៀង​ខាង​ដើម​សព្ទ​ដទៃ​ឲ្យ​ជា​បទ​សមាស​ដូច​ជា បុព្វ​កថា (បុប-ពៈកៈ--) ន. (បា.) ពាក្យ​និយាយ​ខាង​ដើម​សៀវភៅ, ពាក្យ​ផ្ដើម​ជា​ដំបូង, អារម្ភ​កថា, អារម្ភ​បទ​នៃ​សៀវភៅ ។ បុព្វ​កម្ម (បុប-ពៈ-ក័ម) ន. (បា.; សំ. បូវ៌កម៌ន៑) អំពើ​ពី​មុន, អំពើ​ពី​ព្រេង​នាយ, អំពើ​ចាស់ គឺ​បុណ្យ​ក្ដី​បាប​ក្ដី​ដែល​គេ​បាន​ធ្វើ​ពី​ជាតិ​មុន​មក​ជាប់​ជា​ស្នាម​ចិត្ត​តាម​ឲ្យ​ផល​ក្នុង​ជាតិ​ត​ៗ​មក​ឬ​ក្នុង​ជាតិ​នេះ ។ បុព្វ​ករណ៍ (បុប-ពៈ-ក) ន. (បា. បុព្វ​ករណ; សំ. បូវ៌ករណ) ការ​រាយ​រង​ដែល​ត្រូវ​ចាប់​ធ្វើ​មុន​ដើម្បី​នឹង​សម្រួល​ការ​ធំ​ឲ្យ​ស្រួល​ឬ​ឲ្យ​ចុះ​របៀប ។ បុព្វ​ការី (បុប-ពៈការ៉ី) ន. (បា.; សំ. បូវ៌ការិន៑) អ្នក​ដែល​បាន​ធ្វើ​ឧបការៈ​មុន គឺ​អ្នក​ដែល​បាន​ធ្វើ​សេចក្ដី​ទំនុក​បម្រុង​ផ្ចុង​ផ្ដើម​រួច​មក​ហើយ : មាតា​បិតា ជា​បុព្វការី​របស់​កូន; គ្រូ​ជា​បុព្វ​ការី​របស់​សិស្ស; ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ជា​បុព្វការី​របស់​ពុទ្ធ​សាសនិកជន​; ព្រះ​មហា​ក្សត្រ​ជា​បុព្វការី​របស់​ប្រជាជន ព្រោះ​ទ្រង់​បាន​ចាត់​កិច្ចការ​គ្រប់គ្រង​រក្សា​ប្រទេស​របស់​ព្រះ​អង្គ ឲ្យ​អស់​ប្រជាជន​បាន​សេចក្ដី​សុខ​ស្រួល ។ល។ បើ​ស្ត្រើ​ជា បុព្វការិនី ។ បុព្វ​កិច្ច (បុប-ពៈកិច) ន. (បា.; សំ. បូវ៌ក្ឫត្យ) ការ​រវល់​រាយ​រង​ដែល​ត្រូវ​ចាប់​ធ្វើ​មុន ដើម្បី​នឹង​សម្រួល​ការ​ធំ​ឲ្យ​ចុះ​របៀប ។ វេវ. បុព្វ​ករណ៍ ។ បុព្វ​ក្រឹត្យ (បុប-ពៈក្រឹត) ន. (បា. សំ. ក្ល.) ដូច​គ្នា​នឹង បុព្វ​កិច្ច ។ បុព្វ​ចរិត (បុប-ពៈចៈ-រ៉ិត) ន. (បា.) ចរិត​ដើម គឺ​អំពើ​ដែល​បុគ្គល​ធ្លាប់​ប្រព្រឹត្ត​ពី​ក្នុង​ជាតិ​មុន ជាប់​ជា​ស្នាម​ជា​លំអាន​មក​ដល់​ជាតិ​នេះ (ម. ព. ចរិត ផង) ។ បុព្វ​ចរិយា (បុប-ពៈ-ចៈរ៉ិយ៉ា) ន. (បា.; សំ. បូវ៌ចយា) ចរិយា​ដើម គឺ​ការ​ប្រព្រឹត្ត, សំណាង​ឬ​មារយាទ, ទម្លាប់, សណ្ដាប់​ធ្នាប់, ដែល​បុគ្គល​ធ្លាប់​បាន​ប្រព្រឹត្ត​ពី​ជាតិ​មុន​ៗ មក​ជាប់​ជា​ស្នាម​តាម​មក​ដល់​ជាតិ​នេះ ។ បុព្វណ្ហ​កាល (បុប-ព័ន-ហៈ--) ន. (បា.; សំ. បូវ៌ាណ្ហ​កាល) ដូច​គ្នា​នឹង បុព្វណ្ហ​សម័យ ។ បុព្វណ្ហ​សម័យ (បុប-ព័ន-ហៈសៈម៉ៃ) ន. (បា.--សមយ; សំ. បូវ៌ាណ្ហសមយ) សម័យ​ជា​ខាង​ដើម​នៃ​ថ្ងៃ (ក្រោយ​បន្ទាប់​បច្ចូស​សម័យ) គឺ​វេលា​ព្រះ​អាទិត្យ​រះ (ពេល​ថ្ងៃ​រះ) ។ បុព្វ​ទេព ឬ បុព្វ​ទេវតា (បុប-ពៈ ទេប ឬ--ទេវៈដា) ន. (បា. បុព្វ​ទេវ ឬ បុព្វ​ទេវតា) ទេវតា​ដើម ឬ​ ទេវតា​មុន (មាតា​បិតា); មាតា​បិតា​បាន​ជា​ហៅ​ថា បុព្វ​ទេព ព្រោះ​មាន​ចិត្ត​មេត្តា​ប្រណី​រីករាយ​ស្មោះ​ស្មើ​រក​កូន​ប្រហែល​ដូច​ចិត្ត​របស់​ទេវតា...។ ពួក​អសុរ​ក៏​ហៅ បុព្វ​ទេព ដែរ ព្រោះ​កាល​ពី​ដើម​អសុរ​ធ្លាប់​នៅ​ក្នុង​ឋាន​ត្រៃត្រិង្ស​មុន​ព្រះ​ឥន្ទ្រ​និង​ពួក​ទេវតា​អ្នក​ត្រៃត្រិង្ស ។ បុព្វ​ទេវតា (ម. ព. បុព្វ​ទេព) ។ បុព្វ​និមិត្ត ឬ បូព៌​និមិត្ត (បុប-ពៈនិមិត ឬ បូ--) ន. (បា. បុព្វ--; សំ. បូវ៌--) ហេតុ​ភេទ, គ្រឿង​សម្គាល់​ដែល​នាំ​បណ្ដាល​ឲ្យ​ឃើញ​មុន (អាភេទ, ផ្នួល ឬ ប្រផ្នួល) ។ បុព្វ​និវាស (បុប-ពៈ--) ន. (បា.; សំ. បូវ៌និវាស) ផ្ទះ, ភូមិ, លំនៅ​ដែល​ធ្លាប់​នៅ​ពី​ដើម (ផ្ទះ, ភូមិ, លំនៅ​ចាស់) ។ បុព្វន្ន​ជាតិ (បុប-ព័ន-នៈជាត) ន. (បា. < បុព្វ “មុន” + អន្ន “វត្ថុ​សម្រាប់​ស៊ី”+ ជាតិ “កំណើត”; សំ. < បូវ៌ + --) ពូជ​ធារ​ឬ​ស្បៀង​ដែល​គេ​ត្រូវ​បរិភោគ​មុន បាន​ខាង​ឯ​ធញ្ញជាតិ​មាន​ស្រូវ​ខ្សាយ​ជាដើម ដែល​ជា​របស់​ត្រូវ​គេ​បរិភោគ​មុន (ស្បៀង​សម្រាប់​ស៊ី​មុន) ។ ព. ផ្ទ. អបរន្ន​ជាតិ ។ បុព្វ​បទ (បុប-ពៈបត់) ន. (បា.; សំ. បូវ៌បទ “បទ​ដើម”) និបាត​សព្ទ ឬ​អក្សរ​ដែល​ដាក់​ផ្ជាប់​ពី​ខាង​ដើម​នៃ​សព្ទ​ឯ​ទៀត, ជា​ជំនួយ​សព្ទ​នុះ​ឲ្យ​មាន​សេចក្ដី​ប្រាដក​ដោយ​ឡែក ឬ​បំបែរ​សេចក្ដី​ឲ្យ​ឃ្លាត​ផ្សេង​ពី​ប្រក្រតី​ដើម; ខាង​ភាសា​សំស្ក្រឹត​និង​បាលី ដូច​ជា ឧប “ជិត, បន្ទាប់, រង” + រាជ “ស្ដេច” > ឧបរាជ “ស្ដេច​បន្ទាប់ គឺ​ស្ដេច​ទី​២​បន្ទាប់​ស្ដេច​ទ្រង់​រាជ្យ”; បរា “សោះ​សូន្យ;...”+ ជយ “ជម្នះ” > បរាជយ “ការ​ចាញ់, ដំណើរ​ចាញ់​គេ​”; ឧប និង បរា ហៅ​ថា បុព្វ​បទ ។ល។ ខាង​ភាសា​ខ្មែរ​យើង ច្រើន​ប្រើ​តួ​អក្សរ​ជា បុព្វ​បទ, ប្រើ​មួយ​តួ​ក៏​មាន ពីរ​តួ​ក៏​មាន, ដូច​ជា ទាស់ទែង, ទ្រេតទ្រោត ដាក់​អក្សរ ទ(បុព្វ​បទ) ថែម​មក​ជា ទទាស់ទទែង; ទទ្រេតទទ្រោត; ខូច, ឈប់, ដុះ, ធូរ, បោល ដាក់​អក្សរ ប-ង, ប-ញ, ប-ណ, ប-ន, បំ (បុព្វ​បទ) ថែម​មក​ជា បង្ខូច, បញ្ឈប់, បណ្ដុះ, បន្ធូរ, បំបោស; បុព្វ​បទ​ទាំង​នេះ​បំបែក​សេចក្ដី​របស់​សព្ទ​ឲ្យ​ឃ្លាត​ប្លែក​ពី​ប្រក្រតី​ដើម (ម. ព. ទាំង​នោះ និង អព្ភាស ទៀត​ផង) ។ល។ បុព្វបយោគ ឬ បុព្វប្រយោគ (បុប-ពៈប៉ៈយោក ឬ --ប្រៈ--) ន. (បា. បុព្វប្បយោគ; សំ. បូវ៌ប្រយោគ) សេចក្ដី​ព្យាយាម​ដើម គឺ​ព្យាយាម​ដែល​ផ្ដើម​នឹង​ធ្វើ​ធ្វើ​អំពើ, នឹង​ចាត់​ការ​ឬ​ធ្វើ​ការ​អ្វី​ៗ ។ បុព្វ​បុរស (បុប-ពៈបុរ៉ស់) ន. (បា. ក្ល.; បា. បុព្វ​បុរិស; សំ. បូវ៌បុរុឞ) បុរស​ជា​ខាង​ដើម​វង្ស ។ ពួក​ញាតិ​ទាំងអស់ ទោះ​ប្រុស​ក្ដី​ស្រី​ក្ដី​ដែល​ទៅ​កាន់​បរលោក​ហើយ​រាប់​តាំង​ពី​ជីដូន ជីតា ទួត លួត លា ឡើង​ទៅ​ហៅ​ថា បុព្វ​បុរស (ដូនតា ឬ ពួក​ដូនតា) ។ បុព្វ​បេត​ពលី (បុប-ពៈប៉េតៈពៈលី) ន. (បា. បុព្វប្បេតពលិ; សំ. បូវ៌ប្រេតពលិ) ការ​ធ្វើ​ពលិការ​ចំពោះ​បុព្វ​ប្រេត; តាម​លទ្ធិ​ខាង​ពុទ្ធ​សាសនា ប្រើ​វិធី​ធ្វើ​ទក្ខិណានុប្បទាន​ឧទ្ទិស​ចំណែក​បុណ្យ​ជូន​ទៅ; លទ្ធិ​ខ្លះ​ក្រៅ​ពី​ពុទ្ធ​សាសនា ប្រើ​វិធី​សែន​ព្រេន​ជូន ។ បុព្វ​ប្រេត (ត. ទ. បុប-ពៈ ប្រែត) ន. (បា. សំ.; បា. បុព្វប្បេត; សំ. បូវ៌ប្រេត មក​អំពី បុព្វ ឬ បូវ៌ + ប ឬ ប្រ + ឥ > ឯ + ត) អ្នក​ដែល​ទៅ​កាន់​បរលោក​ហើយ គឺ​អ្នក​ដែល​ធ្វើ​មរណ​កាល​ទៅ​កាន់​ភព​ខាង​មុខ​ហើយ (ញាតិ​ដែល​ស្លាប់​បាត់​ទៅ​ហើយ) : ធ្វើ​បុណ្យ​ឧទ្ទិស​ផល​ជូន​ទៅ​បុព្វ​ប្រេត ។ បុព្វ​ភាគ (បុប-ពៈភាក) ន. (បា.; សំ. បូវ៌--) ចំណែក​ខាង​ដើម​ឬ​ប៉ែក​ខាង​ដើម ។ ព. ផ្ទ. បច្ឆិម​ភាគ ។ បុព្វ​ភាគ​បដិបត្តិ ឬ--ប្រតិបត្តិ (បុប-ពៈភាគៈ​ប៉ៈដិប័ត ឬ--ប្រៈតិប័ត) (បា. បុព្វ​ភាគប្បដិបត្តិ; សំ . បូវ៌​ភាគ​ប្រតិបត្តិ) ប្រតិបត្តិ​ជា​ចំណែក​ខាង​ដើម គឺ​ការ​ប្រព្រឹត្ត​កាន់​សីល​ឲ្យ​បរិសុទ្ធ និង​ការ​គោរព​កោត​ក្រែង​បូជា​ចំពោះ​បុគ្គល​ដែល​គួរ​គោរព មាន​មាតា​បិតា​ជាដើម (ហៅ​ថា បុព្វ​ភាគ​បដិបទា ឬ បុព្វ​ភាគ​ប្រតិប័ទ ដូច្នេះ​វិញ​ក៏​បាន) ។ បុព្វ​ភាគ​បដិបទា ឬ--ប្រតិប័ទ (បុប-ពៈភាគៈប៉ៈដិប៉ៈទា ឬ--ប្រៈតិប័ត) ន. (បា. បុព្វ​ភាគប្បដិ-​បទា; សំ. បូវ៌ភាគប្រតិបទ៑) ដូច​គ្នា​នឹង បុព្វ​ភាគ​បដិបត្តិ ។ បុព្វ​យោគ (បុប-ពៈ-យោក) ការ​ប្រកប​ក្នុង​ខាង​ដើម, ព្យាយាម​ក្នុង​កាល​មុន ។ សព្វ​ថ្ងៃ​ប្រើ​សំដៅ​យក​ពាក្យ​ផ្ដើម​របស់​អ្នក​និពន្ធ នៅ​ខាង​ដើម​នៃ​សៀវភៅ ឬ​លំនាំ​សេចក្ដី ដែល​ផ្ដើម​ឡើង​ជា​ដំបូង ក្នុង​ការ​តែង​សេចក្ដី​របស់​សិស្ស ។ ហៅ និទាន ឬ និទាន​កថា ក៏​បាន ។ បុព្វ​លាភ (បុប-ពៈលាប) ន. (បា.) ការ​បាន​ក្នុង​កាល​មុន, លាភ​ខាង​ដើម, លាភ​ដំបូង ។ រង្វាន់​លើក​ទឹក​ចិត្ត ។ បុព្វ​វិទេហៈ ឬ បុព្វ​វិទេហ​ទ្វីប (បុប-ពៈ--) ន. (បា. “ទ្វីប​របស់​ពួក​មនុស្ស​អ្នក​វិទេហៈ នៅ​ទិស​ខាង​កើត”) ឈ្មោះ​ទ្វីប​ធំ​មួយ រាប់​បញ្ចូល​ក្នុង​មហា​ទ្វីប​ទាំង ៤ (តាម​ភូមិ​សាស្ត្រ​បុរាណ); ខ្មែរ​យើង​ហៅ​ថា បូព៌វិទេហទ្វីប (អ. ថ. បូវិទេហៈទ្វីប) ។ បុព្វ​សិទ្ធិ (បុប-ពៈសិត) ន. (បា.) ផល​ប្រយោជន៍​ឬ​អំណាច​ពិសេស​ដែល​វរ​ជន​ខ្លះ​ត្រូវ​បាន​ត្រូវ​មាន​តាម​មុខ​តំណែង : ប្រធាន​រដ្ឋ​សភា ត្រូវ​ទទួល​បុព្វ​សិទ្ធិ ជា​តំណាង​ប្រមុខ​រដ្ឋ ក្នុង​កាល​ខ្លះ​ដែល​ប្រមុខ​រដ្ឋ​មាន​ធុរៈ ។ បុព្វ​ហេតុ (បុប-ពៈហែត) ន. (បា.) ហេតុ​ដើម, ដំណើរ​ដើម គឺ​ហេតុ​ឬ​ដំណើរ​ដែល​បណ្ដាល​ឡើង​ជាមុន ឬ​ដែល​ផ្ដើម​ឡើង​ជា​មុន ។ បុព្វចារ្យ (បុប-ពាចា) ន. (បា. សំ.; បា.បុព្វាចរិយ; សំ. បូវ៌ + អាចាយ៌ > បូវ៌ាចាយ៌) អាចារ្យ​មុន, គ្រូ​ដើម គឺ​មាតា​បិតា ។ មាតា​បិតា​បាន​ជា​ហៅ​ថា បុព្វាចារ្យ ព្រោះ​ជា​គ្រូ​បង្ហាត់​បង្រៀន​កូន​ឲ្យ​ចេះ​និយាយ​ស្ដី​និង​សណ្ដាប់​ធ្នាប់​របៀប​របប ព្រម​ទាំង​កិច្ចការ​ទាំងពួង​ផង ជា​មុន​ជាង​គ្រូ​ទាំងអស់​ដែល​កូន​ត្រូវ​រៀន​ចំណេះ​វិជ្ជា​ផ្សេង​ៗ ។ ព. ផ្ទ. បច្ចាចារ្យ ។ បុព្វាបរបទ (បុប-ពាប៉ៈរ៉ៈ--) ន. (បា. បុព្វ + អបរ + បទ > បុព្វាបរបទ) បទ​ដែល​ភ្ជាប់​ខាង​ដើម​និង​ខាង​ចុង​នៃ​សព្ទ​ដទៃ ដើម្បី​ញ៉ាំង​សព្ទ​នោះ​ៗ​ឲ្យ​មាន​ន័យ​ខុស​ពី​មុន បាន​ដល់​ឧបស័គ្គ​និង​បច្ច័យ (ព. វ.; បារ. Affixe) ។ ម. ព. ឧបសគ្គ និង បច្ច័យ ផង ។ បុព្វាសាឍ (បុប-ពាសាត) ន. (បា. សំ.; បា. បុព្វាសាឡ្ហ; សំ. បូវ៌ាសាឍ ឬ បូវ៌ាសាឍា) ខែ​អាសាឍ​មុន គឺ​ខែ​អាសាឍ​ទី ១ (សម្រាប់​ប្រើ​តែ​ក្នុង​ឆ្នាំ​ដែល​លើក​ខែ​អាសាឍ​ពីរ​ដង​តាម​ចន្ទគតិ) ជា​គូ​គ្នា​នឹង ឧត្តរាសាឍ; ខ្មែរ​យើង​ច្រើន​ហៅ ខែ​អាសាឍ​មុន​ថា បឋមាសាឍ ឬ ប្រថមាសាឍ, ហៅ​ខែ​អាសាឍ​ក្រោយ​ថា ទុតិយាសាឍ ឬ ទ្វិតីយាសាឍ ។