មហា

ពីWiktionary
Jump to navigation Jump to search

មៈហា ( ន. ) ឋានន្តរ​ស័ក្តិ​សម្រាប់​បព្វជិត​ដែល​ដេញ​ប្រយោគ​ព្រះ​បរិយត្តិ​ធម៌​បាន គឺ​ភិក្ខុ​ឬ​សាមណេរ​ដែល​ប្រឡង​វិធី​ប្រែ​បាលី​ក្នុង​សន្និបាត​នៃ​មេ​ប្រយោគ​មួយ​ក្រុម​ជា​អ្នក​ពិនិត្យ, អាច​ប្រែ​រួច​មិន​ទើស​ទាក់, ហើយ​មាន​រាជានុញ្ញាត​តាំង​កំណត់​ពី​ត្រឹម​ថ្នាក់ ៣ ប្រយោគ​ឡើង​ទៅ, ហៅ​ថា មហា ៣ ប្រយោគ, មហា​៤​ប្រយោគ ។ល។ ហៅ​យ៉ាង​ខ្លី​ត្រឹមតែ មហា ភ្ជាប់​ជា​ខាង​ដើម​នៃ​បកតិ​នាម​របស់​បព្វជិត​នោះ (ឋានន្តរ​នេះ​តាំង​តាម​លំអាន​បវេណី​នៃ​ពាក្យ មហា ដែល​ជា​គុណ​បទ​នៃ​បកតិ​នាម​របស់​ព្រះ​ថេរ​ទាំងឡាយ​អំពី​បុរាណ ដូច​យ៉ាង ព្រះ​មហា-សារីបុត្ត, ព្រះ​មហា-មោគ្គល្លាន, ព្រះ​មហា-កស្សប, ព្រះ​មហា-អានន្ទ ជាដើម​នោះ​ឯង) ។ បុរស​ដែល​គេ​សន្មត​ឲ្យ​ជា​អ្នក​ស្ដីទី មហា​ទេព ឬ មហា​មន្ត្រី ក្នុង​វេលា​ធ្វើ​មង្គល​ការ​អាពាហ៍ពិពាហ៍, ជា​អ្នក​និយាយ​កា​រគ្រប់​ជំពូក​ជាមួយ​នឹង​ពួក​មេ​បា; ហៅ​កាត់​ពាក្យ​ខ្លី​ត្រឹមតែ មហា ឬ អ្នក​មហា ជា​គូ​នឹង​ស្ត្រី​ជា អ្នក​ផ្លូវ, ចួនកាល​ហៅ​រួម​ថា អ្នក​ផ្លូវ​ចៅ​មហា ។

មក​ពី សំ.; បា. ( ន. ) (មហត៑, មហន៑្ត; មហន្ត > មហា) ធំ; ច្រើន; ប្រសើរ; សម្បើម; ខ្លាំង...។ គុណ​នាម​នេះ​សម្រាប់​ប្រើ​ជា​បទ​សមាស​រៀង​ជា​ខាង​ដើម​នៃ​សព្ទ​ដទៃ, ប្រើ​បាន​ជា​អនេក​រាប់​ពុំ​អស់, ដូច​ជា : មហា​ថេរ ព្រះ​ថេរៈ​ធំ; មហា​ទាន ទាន​ធំ; មហា​មុនី អ្នក​ប្រាជ្ញ​ធំ; មហា​រាជ ស្ដេច​ធំ; មហា​វ័ន ព្រៃ​ធំ; មហា​សាលា សាលា​ធំ​ជាដើម ។ សូម្បី​ភាសា​ខ្មែរ​ក៏​អាច​ប្រើ​សព្ទ មហា នេះ​ផ្សំ​ចូល​ជា​បទ​សមាស​បាន​ខ្លះ (តាម​ទម្លាប់​ប្រើ), ដូច​ជា : មហា​កម្ជិល ខ្ជិល​ធំ, ដែល​ខ្ជិល​ខ្លាំង; មហា​ក្រ ដែល​ក្រ​ខ្លាំង, ដែល​ក្រ​ក្រៃ​ពេក; មហា​ខូច ខូច​ធំ, ដែល​ខូច​បណ្ដាច់; មហា​គំរក់ គំរក់​បំផុត: មហា​ទូលាយ ទូលាយ​ពន់​ពេក; មហា​ប្រសើរ; ប្រសើរ​ក្រៃ​ពេក; មហា​ព្រើល ព្រើល​ធំ, ព្រើល​ខ្លាំង; មហា​រពឹស របឹស​ណាស់; មហា​លំបាក លំបាក​ខ្លាំង; មហា​ល្មោភ ល្មោភ​ក្រៃ​ពេក, ល្មោភ​ខ្លាំង; មហា​កំណត់ អំណត់​ខ្លាំង, ដែល​អត់​ឃ្លាន​ខ្លាំង​ណាស់ ឬ​ដែល​ប៉ិន​អត់​ទ្រាំ​ពេក; មហា​អំណាច អំណាច​ធំ, ដែល​មាន​អំណាច​ច្រើន​ជាដើម (ពាក្យ​ក្រៅ​ពី​នេះ​ដែល​ភ្ជាប់ មហា នៅ​ខាង​ដើម​ទាំង​ប៉ុន្មាន​ដូច​មាន​ត​រៀង​តាម​លំដាប់​អក្សរ​ទៅ) ។ មហា​កច្ចាយនៈ (មៈហា​ក័ចចាយ៉ៈន៉ៈ) ន. (បា.) នាម​ព្រះ​មហា​ថេរ​មួយ​អង្គ​ក្នុង​ពុទ្ធ​សម័យ (រាប់​ចូល​ក្នុង​ពួក​អសីតិ​មហា​សាវ័ក, ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ​ទ្រង់​លើក​សរសើរ​ថា ជា​អ្នក​ប៉ិន​ប្រសប់​ខាង​ការ​សម្ដែង​សេចក្ដី​សង្ខេប​ឲ្យ​ពិស្ដារ​ទូលាយ​បាន) ។ មាន​ព្រះ​មហា​ថេរ​មួយ​អង្គ​ផ្សេង​ទៀត​មាន​នាម​ថា មហា​កច្ចាយនៈ ដែរ កើត​នៅ​ក្នុង​ក្រុង មថុរា រដ្ឋ​សុរសេន (ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ខាង​ត្បូង ដែល​ហៅ​ថា រដ្ឋ​អវន្តិ ក្នុង​សម័យ​បុរាណ) ព្រះ​មហា​កច្ចាយនត្ថេរ​អង្គ​នេះ​បាន​តែង​វេយ្យាករណ៍​ជា​ភាសា​បាលី​មួយ​គម្ពីរ​ឈ្មោះ មូល​កច្ចាយន ព្រម​ទាំង​មេ​សូត្រ​ជា​គោល​ផង​ហៅ​ថា កច្ចាយន​សូត្រ ក្នុង​ពុទ្ធ​សតវត្សរ៍​ទី​១១ គ្រិស្ត​សតវត្សរ៍​ទី​៦, ជា​វេយ្យាករណ៍​បាលី​ចាស់​ជាង​វេយ្យាករណ៍​បាលី​ឯ​ទៀត, សម្រាប់​ឲ្យ​កុលបុត្រ​រៀន​សូត្រ​រហូត​មក​ដល់​សម័យ​យើង​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ ។ មហា​ករុណា (--កៈ--) ន. (សំ. បា.) សេចក្ដី​អាណិត​ធំ​ឬ​ច្រើន​គឺ​អាណិត​ចំពោះ​សព្វ​សត្វ​មិន​រើស​មុខ ចង់​ឲ្យ​រួច​ចាក​ទុក្ខ​ភ័យ​ទាំងអស់​គ្នា (ករុណា​របស់​ព្រះ​សព្វញ្ញុពុទ្ធ) ។ មហា​កវី (--កៈវ៉ី) ន. (សំ. បា.--កវិ) អ្នក​ប្រាជ្ញ​ធំ, អ្នក​ប្រាជ្ញ​ធំ​ខាង​ការ​តែង​កាព្យ​ ។ មហា​កាព្យ (--កាប) ន. (បា.; សំ.--កាវ្យ ឬ--កាព្យ ក៏​មាន​ខ្លះ) កាព្យ​ធំ គឺ​កាព្យ​ដែល​មាន​ដំណើរ​សេចក្ដី​ពិស្ដារ​វែង ។ មហា​កោលាហល (--កោល៉ាហល់) ន. (សំ. បា.) កោលាហល​ធំ គឺ​សូរ​សព្ទ​គឹកកង​រំពង​ខ្លាំង, ការ​ផ្អើល​ជ្រួល​ជ្រើម​បញ្ចេញ​សូរ​សព្ទ​កង​រំពង​ខ្លាំង ។ មហា​ក្សត្រ (--ក្ស័ត) ន. (សំ.) ក្សត្រ​ធំ, ក្សត្រិយ៍​ប្រសើរ; បើ​ស្ត្រី​ជា មហា​ក្សត្រី ឬ មហា​ក្សត្រិយានី ។ មហា​ក្សត្រាធិរាជ ព្រះ​រាជា​ដែល​ក្រៃលែង​ជាង​ពួក​មហា​ក្សត្រ​ឬ​ស្ដេច​ដែល​ជា​ចម្បង​ក្នុង​ពួក​មហា​ក្សត្រ ។ មហា​ក្សត្រិយ៍ (-ក្ស័ត) ន. (សំ.--ក្សត្រិយ; បា. ខត្តិយ) ដូច​គ្នា​នឹង មហា​ក្សត្រ ដែរ ។ មហា​ក្សត្រិយ​វង្ស ឬ--ខត្តិយ​វង្ស វង្ស​មហា​ក្សត្រិយ៍; ដែល​ជា​ពូជ​ពង្ស​នៃ​មហា​ក្សត្រិយ៍ (ច្រើន​ប្រើ​ជា​គោរម្យ​ព្រះ​នាម​នៃ​ក្សត្រិយ៍​ទ្រង់​រាជ្យ) ។ មហា​គាម​ភោជក (--គាមៈភោជៈកៈ ឬ--ជក់) ន. (បា.) អភិបាល​ស្រុក; ហៅ​ជា សំ. ថា មហា​គ្រាម​ភោជក ក៏​បាន (ម. ព. គាម​ភោជក និង គ្រាម​ភោជក ផង) ។ មហា​គ្រាម ន. (សំ.; បា. --គាម) ស្រុក​ធំ ។ មហា​ចក្រពត្តិ (--ច័កក្រៈព័ត) ន. (សំ.--ចក្រវរ្តិន៑; បា. ចក្កវត្តិ) ស្ដេច​ចក្រពត្តិ​ធំ; ហៅ​ថា មហា​ចក្រពត្តិ​រាជ ឬ​ហៅខ្លី​ត្រឹមតែ មហា​ចក្រ ក៏​មាន, គេ​ច្រើន​និយាយ​ថា សម្បត្តិ​មហា​ចក្រ (ម. ព. ចក្រពត្តិ ផង) ។ មហា​ចោរ (--ចោ) ន. (បា.; សំ.--ចៅរ) ចោរ​ធំ ។ មហា​ជន (--ជន់) ន. (បា.) ជន​ច្រើន, ពួក​មនុស្ស​ច្រើន, ប្រជាជន ។ មហា​ជាតក៍ (--ជាត) ន. (សំ. បា.--ជាតក) ជាតក​ធំ; ឈ្មោះ​គម្ពីរ​ជាតក​មួយ​ខាង​ពុទ្ធ​សាសនា​សម្ដែង​រឿងរ៉ាវ​ព្រះ​វេស្សន្តរ...; ពួក​ពុទ្ធ​សាសនិក​ជន​រាប់​អាន​ណាស់, ច្រើន​និមន្ត​ភិក្ខុ​សាមណេរ​ទេស្នា តាម​កាល​រដូវ​រៀងរាល់​ឆ្នាំ​មិន​សូវ​ដែល​ខាន (ហៅ​ថា មហា​ជាតិ ឬ មហា​វេស្សន្តរ​ជាតក ក៏​បាន) ។ មហា​ត្ម័ន ឬ មហា​ត្មា ន. (សំ. មហាត្មន៑ < មហត៑ + អាត្មន៑; បា. មហាត្ត < មហន្ត + អត្ត ) ចិត្ត​ដ៏​ប្រសើរ, ចិត្ត​ទូលាយ, ចិត្ត​ឱបអរ​សាទរ ។ អ្នក​ដែល​មាន​ចិត្ត​ជា​បុណ្យ, ដែល​មាន​ចិត្ត​ឱបអរ​សាទរ​ក្នុង​ដំណើរ​ចង់​ឲ្យ​អ្នក​ទាំងពួង​បាន​សេចក្ដី​សុខ (អ្នក​ប្រាជ្ញ​ខាង​ផ្លូវ​ទូន្មាន​ចិត្ត, ហាត់​ចិត្ត; ច្រើន​ហៅ​សំដៅ​មហា​ឫសី, យោគី ឬ​ព្រះ​អរហន្ត) ។ មហា​ត្រកូល ន. (បា. មហា​កុល) ត្រកូល​ធំ, ពូជ​វង្ស​ខ្ពង់ខ្ពស់ (ម. ព. ត្រកូល ផង) ។ មហា​ថេរ (ថេរ៉ៈ ឬ --ថែ) ន. (បា.) ថេរៈ​ធំ, ព្រះ​ថេរៈ​ធំ; បើ​ភិក្ខុនី​ជា​មហា​ថេរី “ថេរី​ធំ” (ម. ព. ថេរៈ ន.) ។ មហា​ទក្សា ឈ្មោះ​ក្បួន​ហោរ​មួយ​បែប និយាយ​ពី​ថ្ងៃ​កំណើត​មនុស្ស​ជាដើម ។ មហា​ទាន ន. (បា.) ទាន​ធំ (អំណោយ​ធំ) : ព្រះ​វេស្សន្តរ​ទ្រង់​បាន​បំពេញ​មហា​ទាន​ធំ​ៗ​ជា​អស្ចារ្យ ។ មហា​ទុក្ខ (--ទុក) ន. (បា.) ទុក្ខ​ធំ, ទុក្ខ​ខ្លាំង ។ មហា​ទុរគត ឬ--ទុគ៌ត ន. អ្នក​ដែល​ក្រីក្រ​លំបាក​ខ្លាំង​ (ម. ព. ទុគ្គត, ទុរគត, ទុគ៌ត ទៀត​ផង) ។ មហា​ទុរភិក្ស ឬ--ទុរ្ភិក្ស ន. ដំណើរ​អត់​ឃ្លាន​ខ្លាំង, គ្រា​អំណត់​ខ្លាំង (ម. ព. ទុព្ភិក្ខ, ទុរភិក្ស, ទុរ្ភិក្ស ទៀត​ផង) ។ មហា​ទេព (--ទេប) ន. ឋានន្តរ​មន្ត្រី​ទី​ចាងហ្វាង​ឆ្វេង​ក្រុម​ព្រះ​រាជ​មន្ទីរ (រឿន​ហ្លួង) ក្នុង​ព្រះ​បរម​រាជ​វាំង​នៃ​កម្ពុជ​រដ្ឋ : ឧកញ៉ា​មហា​ទេព (ជា​គូ​គ្នា​នឹង ឧកញ៉ា​មហា​មន្ត្រី; ម. ព. ទេព ផង) ។ មហា​ទ្វីប ន. ទ្វីប​ធំ; តាម​លទ្ធិ​ពុទ្ធ​សាសនា​ថា​មាហា​ទ្វីប​មាន ៤ គឺ​បុព្វ​វិទេហៈ ឬ បូព៌​វិទេហ​ទ្វីប, ជម្ពូ​ទ្វីប, អបរ​គោយានទ្វីប​, ឧត្តរ​កុរុទ្វីប; តាម​លទ្ធិ​បុរាណ​ប្រាប់​ចំនួន​និង​ឈ្មោះ​ផ្សេង​ៗ​គ្នា ខុស​ពី​បែប​នេះ​ក៏​មាន; តាម​លទ្ធិ​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​ថា មហា​ទ្វីប​ចាស់ គឺ​ទ្វីប​ដែល​គេ​ស្គាល់​ជាក់​មក​យូរ​ហើយ​មាន ៣ គឺ ទ្វីប​អាស៊ី,. ទ្វីប​អឺរុប, ទ្វីប​អាហ្រិ្វគ; មហា​ទ្វីប​ថ្មី​គឺ​ទ្វីប​ដែល​គេ​ទើប​នឹង​ស្គាល់​ក្នុង​សម័យ​ខាង​ក្រោយ​មក​មាន ២ ទៀត​គឺ ទ្វីប​អាមេរិគ, ទ្វីប​អូស្យានី; រួម​មហា​ទ្វីប​ទាំង​ចាស់​ទាំង​ថ្មី​ជា ៥ ហៅ​ថា មហា​ទ្វីប​ប្រាំ​ភាគ (ម. ព. ទ្វីប ផង) ។ មហា​ធានី ន. ក្រុង​ធំ, មហា​នគរ (ម. ព. ធានី ផង) ។ មហា​នគរ ន. នគរ​ធំ, ក្រុង​ធំ ។ នគរ​ធំ ក្នុង​ខែត្រ​សៀមរាប (ម. ព. នគរ, នគរ​ធំ, ផង) ។ មហា​នទី ន. ស្ទឹង​ធំ, ទន្លេ​ធំ (ម. ព. នទី ផង) ។ មហា​នរក ន. នរក​ធំ (ម.ព. នរក ផង) ។ មហា​នាគ ន. នាគ​ធំ; ដំរី​ធំ... ។ លោក​អ្នក​ប្រសើរ​បំផុត (ព្រះ​សព្វញ្ញុពុទ្ធ); ព្រះ​បច្ចេក​ពុទ្ធ); ព្រះ​អរហន្ត... (ម. ព. នាគ ផង) ។ មហា​និកាយ ន. ឈ្មោះ​ពួក​បព្វជិត​ពុទ្ធ​សាសនិក​ក្នុង​ប្រទេស​សៀម លាវ ខ្មែរ សម័យ​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ, ជា​ពីរ​ឬ​ជា​គូ​នឹង ធម្មយុត្តិក​និកាយ (ឈ្មោះ​និកាយ​ទាំង ២ នេះ​កើត​មាន​ឡើង​ជា​ដំបូង​នៅ​ប្រទេស​សៀម ក្នុង​សតវត្ស​ទី ២៤ នៃ​ពុទ្ធ​សករាជ (ម. ព. និកាយ ផង) ។ មហានុភាព (--ភាប) ន. អានុភាព​ធំ, អំណាច​ខ្លាំង, មហា​អំណាច (ម. ព. អានុភាព ផង) ។ មហា​បណ្ឌិត ន. អ្នក​ប្រាជ្ញ​ធំ (ម. ព. បណ្ឌិត ផង) ។ មហា​ព្រឹថពី ន. ផែន​ដី​ធំ គឺ​ផ្ទៃ​ផែន​ដី​ទាំងមូល (ម. ព. ប្រឹថពី ផង) ។ មហា​ផល (--ផល់) ន. ផ្លែ​ធំ​ៗ; សំដៅ​យក​ផ្លែ​ធំ​ៗ​ទាំងពួង មាន​ផ្លែ​ដូង, ត្រឡាច, ឪឡឹក ជាដើម (ម. ព. ផល ផង) ។ មហា​ពន (--ពន់) ន. ព្រៃ​ធំ (ដូច​គ្នា​នឹង មហា​វ័ន ដែរ) ឈ្មោះ​កណ្ឌ​ទី ៧ នៃ​គម្ពីរ​មហា​ជាតក៍ : កណ្ឌ​មហា​ពន (ព. ពុ.) ។ មហា​ពិធី ន. ពិធី​ធំ គឺ​របៀប​ដែល​រៀប​ជា​ពិធី​បុណ្យ​ឬ​ក្បួន​ហែ​យ៉ាង​ធំ (ម. ព. ពិធី ផង) ។ មហា​ពេទ្យ (-ពែត) ន. ពេទ្យ​ធំ, គ្រូ​ពេទ្យ​ធំ (ម. ព. ពេទ្យ​ផង) ។ មហា​ពោធិ ន. ដើម​ពោធិ៍​ដ៏​ប្រសើរ គឺ​ដើម​ពោធិ៍​ដែល​ព្រះ​សក្យមុនី​គោតម​ទ្រង់​គង់​ក្នុង​ម្លប់​ក៏​បាន​ត្រាស់​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ ។ មហា​ពោធិ​ស្ថាន ទី​ដែល​ព្រះ​ពុទ្ធ​ទ្រង់​បាន​ត្រាស់ ។ (ម. ព. ពោធិ និង ពោធិ៍ ផង) ។ មហា​ព្រហ្ម (--ព្រំ) ន. (បា.) ព្រហ្ម​ធំ ។ ឈ្មោះ​ឋាន​ព្រហ្ម​ជាន់​ទី ៣ ក្នុង​រូប​ព្រហ្ម ១៦ ជាន់ ។ មហា​ព្រហ្ម​មុនី (--ព្រំមៈ--) ន. ឋានន្តរ​សម្រាប់​បព្វជិត​ក្នុង​កម្ពុជ​រដ្ឋ ទី​រាជា​គណៈ​រឿនហ្លួង, មាន​នាទី​ជា​ភត្តុទ្ទេសក៍​និង​ការ​ប្រិតប្រៀប​រៀបចំ​ភិក្ខុ​សង្ឃ​ឲ្យ​មាន​សណ្ដាប់ធ្នាប់​ត្រឹមត្រូវ ក្នុង​ព្រះ​រាជ​និមន្តន៍​... (ជា​គូ​គ្នា​នឹង ព្រះ​មហា​វិមល​ធម្ម) ។ មហា​ភិនិស្ក្រម (--ភិនិស-ស្ក្រំ) ន. (សំ. មហត៑ ឬ មហន្ត៑ + អភិនិឞ្រ្កម ឬ--មណ; បា. មហាភិនិក្ខមន) ការ​ចេញ​ដើម្បី​គុណ​ដ៏​ធំ​ក្រៃលែង​គឺ​ការ​ចេញ​ទ្រង់​ព្រះ​ផ្នួស​នៃ​ព្រះ​មហា​សត្វ​ក្នុង​បច្ឆិម​ភព (ការ​ចេញ​បួស​ធ្វើ​ទុក្ករ​កិរិយា​ឲ្យ​បាន​ត្រាស់​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ) : មហា​ភិនិស្ក្រម​នៃ​ព្រះ​មហា​សត្វ; សរសេរ​ជា មហាភិនិស្ក្រមណ៍ ឬ មហាភិនេស្ក្រមណ៍ ក៏​បាន (ព. ពុ.) ។ មហា​ភូត ឬ--ភូតរូប (ម. ព. ភូត​រូប) ។ មហា​មគ្គ ឬ--មាគ៌ា (--ម័ក ឬ--មារគា) ន. ផ្លូវ​ធំ (ម. ព. មគ្គ និង មាគ៌ា ផង) ។ មហា​មន្ត្រី (--មន់ត្រី) ន. ឋានន្តរ​មន្ត្រី​ក្រុម​ព្រះ​រាជ​មន្ទីរ (រឿន​ហ្លួង) ជា​ចាងហ្វាង​ស្ដាំ : ឧកញ៉ា​មហា​មន្ត្រី; ជា​គូ​គ្នា​នឹង​ឧកញ៉ា​មហា​ទេព (ម. ព. មន្ត្រី ផង) ។ មហា​មាត្រ ឬ មហា​មាត្យ (--ម៉ាត) ន. (សំ.; បា. មហា​មត្ត) មន្ត្រី​មាន​ស័ក្តិ​ធំ, សេនាបតី; ហៅ​ថា រាជ​មហា​មាត្រ ក៏​មាន (ច្រើន​ប្រើ​តែ​ពី​ក្នុង​សម័យ​បុរាណ, សម័យ​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ ជួន​កាល​ប្រើ​ជា​ឋានន្តរ​សម្រាប់​មន្ត្រី​សាមញ្ញ​ក៏​មាន) ។ មហា​មាយា ន. (បា.) ព្រះ​នាម​ព្រះ​អគ្គ​មហេសី​នៃ​ព្រះ​បាទ​សិរី​សុទ្ធោទនៈ (ព្រះ​មាតា​នៃ​ព្រះ​សក្យមុនី​សព្វញ្ញុពុទ្ធ) : សម្ដេច​ព្រះ​មហា​មាយា; ហៅ​ថា សម្ដេច​ព្រះ​មាយា ឬ សម្ដេច​ព្រះ​សិរី​មហា​មាយា (ពុទ្ធ​មាតា និង មាយា ២ ផង) ។ មហា​មិត្ត ឬ--មិត្រ (--មិត) ន. មិត្រ​ធំ, មិត្រ​ប្រសើរ, មិត្រ​ខ្ពង់ខ្ពស់ (ក្នុង​សម័យ​បុរាណ​ច្រើន​ប្រើ​ចំពោះ​ក្សត្រិយ៍​ដែល​ជា​មិត្រ​នឹង​ក្សត្រិយ៍​ប្រទេស​ដទៃ; ម. ព. មិត្ត ឬ មិត្រ ទៀត​ផង) ។ មហា​មុនី ន. អ្នក​ប្រាជ្ញ​ធំ; ព្រះ​សព្វញ្ញុពុទ្ធ (ម. ព. មុនី ផង) ។ មហា​មេឃ (--មេក) ន. (បា.) ពពក​ខាប់​ដាល​ខ្មៅ​ងងឹត​ដាប​ដែល​បង្អុរ​ភ្លៀង, ភ្លៀង​ធំ, ភ្លៀង​ខ្លាំង ។ មហា​មោគ្គល្លាន (ម. ព. មោគ្គល្លាន) ។ មហា​យញ្ញ (--យ៉ាញ់ៈញៈ ឬ--យ៉ាញ់) ន. (បា.) យញ្ញ​ធំ, ការ​បូជា​ធំ (ច្រើន​ប្រើ​ខាង​លទ្ធិ​ព្រាហ្មណ) : ធ្វើ​មហា​យញ្ញ ។ មហា​យាន ន. (សំ. បា.) យាន​ធំ ។ ឈ្មោះ​ពួក​ពុទ្ធ​សាសនិក​ដែល​បែក​លទ្ធិ​ចេញ​ផ្សេង​ច្រើន​អន្លើ​ឃ្លាត​ពី​លទ្ធិ​ដើម ដូច​យ៉ាង​ពួក​អ្នក​កាន់​ពុទ្ធ​សាសនា​នៅ​ប្រទេស​ចិន, ជប៉ុន, យួន ជាដើម​ហៅ​ថា ពួក​មហា​យាន ឬ លទ្ធិ​មហា​យាន សំដៅ​សេចក្ដី​ថា “ពួក​ឬ​លទ្ធិ​មាន​ធម៌​ជា​យាន​ដ៏​ធំ​ឬ​ជា​យាន​ដ៏​ប្រសើរ” (ជា​គូ​គ្នា នឹង ហីន​យាន; ហៅ​ថា អាចរិយ​វាទ ឬ អាចរិយ​វាទី “អ្នក​ពោល​តាម​លទ្ធិ​អាចារ្យ (របស់​ខ្លួន)” ក៏​បាន (ជា​គូ​គ្នា​នឹង ថេរ​វាទ ឬ ថេរ​វាទី) ហៅ​ថា ឧត្តរ​និកាយ “ពួក​ខាង​ជើង” ក៏​បាន (ជា​គូ​គ្នា​នឹង ទក្ខិណ​និកាយ) ។ ពួក​ឬ​លទ្ធិ​ទាំង​នេះ​កើត​មាន​ឡើង (មុន​ដំបូង​ក្នុង​មជ្ឈិម​ប្រទេស) តាំង​ពី​ក្នុង​ខាង​ដើម​សតវត្សរ៍​ទី២ នៃ​ពុទ្ធ​សករាជ​រៀង​មក ។ មហា​យុគ (--យុក) ន. (សំ. បា.) យុគ​ធំ គឺ​កាល​ឬ​សម័យ​ដែល​យូរ​អង្វែង​គ្រប់​ចំនួន​យុគ​ទាំង ៤; តាម​លទ្ធិ​បុរាណ​ថា កាល​វែង​ចំនួន​បួន​លាន​បី​សែន​ពីរ​ហ្មឺន (៤.៣២០.០០០) ឆ្នាំ​មនុស្ស​លោក (ម. ព. យុគ ផង) ។ មហា​យុទ្ធ (--យុត) ន. (សំ. បា.) ចម្បាំង​ធំ, មហា​សង្គ្រាម (ហៅ​ថា មហា​យុទ្ធនា ក៏​បាន) ។ មហា​រញ្ញ ឬ មហា​រណ្យ (--រ៉ាញ់ ឬ--រ៉ន់) ន. (បា. ឬ សំ.) ព្រៃ​ធំ, មហា​វ័ន, ព្រហា​វ័ន (ព. កា.) ។ មហា​រដ្ឋ (--រ័ត) ន. (បា. សំ.--រឞ្រ្ត) ដែន​ធំ ។ ឈ្មោះ​ដែន​មួយ​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ប៉ែក​ខាង​លិច (ច្រើន​ហៅ​ថា មហា​រាស្ត្រ) ។ មហា​រាជ (--រាច) ន. (បា.) ស្ដេច​ធំ ។ មហា​រាជានុភាព អានុភាព​នៃ​ស្ដេច​ធំ ។ មហា​រាត្រ (-រាត) ន. (សំ.) វេលា​អធ្រាត្រ (ព. កា.) ។ មហា​រោរព (--រោរប់) ន. (បា. មហា​រោរុវ; សំ. មហា​រោរវ ឈ្មោះ​នរក​ធំ​មួយ (រោរព​នរក​ធំ) ។ គុ. ដែល​មាន​សូរ​សព្ទ​សម្រែក​ដោយ​សេចក្ដី​ទុក្ខ​ឮ​ខ្លាំង​ក្រៃ; ដែល​មាន​សូរ​សម្រែក​ថ្ងូរ​ខ្លាំង​គួរ​ខ្លាច ។ ព. ប្រ. ទី​មហា​រោរព ទី​ដែល​មាន​មនុស្ស​ឬ​សត្វ​អនាថា​ឈឺ​ចាប់​ជា​ទម្ងន់ ស្រែក​ថ្ងូរ​ឮ​សូរ​សព្ទ​ខ្លាំង​ៗ; មនុស្ស​មហា​រោរព មនុស្ស​អនាថោ ដែល​មាន​ជម្ងឺ​ធ្ងន់​ស្រែក​ថ្ងូរ​ឮ​ខ្លាំង​ៗ​ឥត​ស្រាក ។ មហា​លាភ (--លាប) ន. (សំ. បា.) លាភ​ធំ, ការ​បាន​ផល​យ៉ាង​ធំ ។ មហា​លោភ (លោប) ន. (សំ. បា.) លោភ​យ៉ាង​ធំ, លោភ​ខ្លាំង, សេចក្ដី​ជំពាក់​ចិត្ត​ខ្លាំង ។ គុ. ដែល​មាន​លោភ​ធំ, ដែល​មាន​សេចក្ដី​ជំពាក់​ចិត្ត​ខ្លាំង ។ មហា​វគ្គ (--វ័ក) ន. ឬ គុ. (បា.; សំ.--វគ៌) វគ្គ​ធំ, ដែល​មាន​វគ្គ​ធំ​ៗ ។ ឈ្មោះ​វិន័យ​បិដក​មួយ​គម្ពីរ​និយាយ​ខាង​វិន័យ​ពុទ្ធ​សាសនា មាន​សេចក្ដី​ជា​ពួក​ៗ​ដែល​ហៅ​ថា ខន្ធក​វិន័យ មាន ១០ ខន្ធកៈ ។ មហា​វ័ន ន. (សំ. បា.--វ័ន) ព្រៃ​ធំ ។ មហា​វិថី (សំ. បា. មហា​វិថិ; បារ. Boulevard ឬ boulevart) ផ្លូវ​ធំ​ៗ​ក្នុង​ទី​ក្រុង ។ មហា​វិទ្យាល័យ (--វិត-ទ្យាល៉ៃ) ន. (សំ.--វិទ្យា + អាលយ) កន្លែង​សម្រាប់​រៀន​វិជ្ជា​ជាន់​ខ្ពស់, សាលា​រៀន​ចំណេះ​ខ្ពស់ ។ មហា​វិមល​ធម្ម (--វិមៈលៈធ័ម ឬ​ត. ទ. ស្រ.--វិមល់លៈធ័ម) ន. ឋានន្តរ​សម្រាប់​បព្វជិត​ក្នុង​កម្ពុជ​រដ្ឋ ទី​រាជា​គណៈ​រឿនហ្លួង, មាន​មុខងារ​ជា​ភត្តុទ្ទេសក៍​ក្នុង​ព្រះ​រាជ​និមន្តន៍​និង​ការ​ប្រិតប្រៀប​ព្រះ​ភិក្ខុ​សង្ឃ​ឲ្យ​មាន​សណ្ដាប់ធ្នាប់​រៀបរយ : ព្រះ​មហា​វិមល​ធម្ម (ជា​គូ​គ្នា​នឹង ព្រះ​មហា​ព្រហ្ម​មុនី) ។ មហា​វិហារ (--វិហ៊ា) ន. (សំ. បា.) វត្ត​ធំ; កុដិ​ធំ ។ ខ្មែរ​ប្រើ​ពាក្យ​នេះ​សំដៅ​ចំពោះ​តែ​រោង​ឧបោសថ​ធំ​ៗ ក្នុង​វត្ត​នីមួយ​ៗ ។ មហា​វីរិយៈ (--វីរិយៈ) ន. (បា. វីរិយ; សំ.--វីយ៌) ព្យាយាម​ធំ, សេចក្ដី​ប្រឹងប្រែង​ខ្លាំង គឺ​ព្យាយាម​ធ្វើ​ពុំ​មាន​ឈប់...។ មហា​សករាជ (--សៈកៈរ៉ាច ឬ--ស័កក្រាច) ន. សករាជ​ធំ, កើត​មុន​ចុល្ល​សករាជ ៥៦០ ឆ្នាំ​ក្នុង​កាល​ពុទ្ធ​សករាជ ៦២១ (ប្រើ​អក្សរ​សង្ខេប ថា ម. ស.) ។ មហា​សក្ការៈ ន. សក្ការៈ​ធំ​ឬ​ច្រើន (ម. ព. សក្ការៈ ផង) ។ មហា​សង្ក្រាន្ត (--សង់ក្រាន) ន. សំបុត្រ​ប្រាប់​ដំណើរ​ចូល​ឆ្នាំ​ថ្មី ព្រម​ទាំង​ទំនាយ​ទឹក​ភ្លៀង​ជាដើម ក្នុង​ឆ្នាំ​នោះ​ផង, ប្រក្រតិទិន​ឬ​ប្រតិទិន (ម. ព. សង្ក្រាន្ត ផង) ។ មហា​សង្គ្រាម (--សង់គ្រាម) ន. ចម្បាំង​ធំ (ម. ព. សង្គ្រាម ផង) ។ មហា​សង្ឃ​រាជ (--សង់ឃៈរាច) ន. (បា. សំ. < មហា + សង្ឃ + រាជ “ស្ដេច​សង្ឃ​ធំ”) សមណ​ស័ក្តិ​ទី​សម្ដេច​ថ្នាក់​ខ្ពស់​បំផុត សម្រាប់​បព្វជិត​ក្នុង​កម្ពុជ​រដ្ឋ, បាន​ទទួល​សមណុត្តមាភិសេក មាន​នាទី​ជា​ស្ដេច​ខាង​សង្ឃ​ជា​ធំ​បំផុត​ជាង​បព្វជិត​ទាំងអស់​ក្នុង​ដែន​កម្ពុជា​ទាំង​មូល, អ្នក​ទាំងពួង​និយាយ​ស្ដី​ទៅ​រក​ត្រូវ​ប្រើ​ជា​រាជ​សព្ទ​ទាំងអស់ : សម្ដេច​ព្រះ​មហា​សង្ឃ​រាជ ទ្រង់​សោយ, ទ្រង់​ផ្ទំ ។ល។ (ក្នុង​កម្ពុជ​រដ្ឋ មិន​មាន​សមណ​ស័ក្ដិ​នេះ​រាល់​រាជ្យ​ក្សត្រិយ៍​ទេ, ចួន​កាល​ក៏​មាន​ត្រឹមតែ​ទី​ជា សង្ឃនាយក ប៉ុណ្ណោះ)។ មហា​សត្ត ឬ--សត្វ (--ស័ត) ន. (បា. ឬ សំ.) សត្វ​ប្រសើរ; ពាក្យ​សម្រាប់​ហៅ​ពោធិ​សត្វ​ដែល​កំពុង​បំពេញ​បារមី ជិត​នឹង​ដល់​កាល​កំណត់​បាន​ត្រាស់​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ (ព. ពុ.) ។ មហា​សត្រូវ ន. សត្រូវ​ធំ (ម. ព. សត្រូវ ផង) ។ មហា​សន្និបាត ន. ការ​ប្រជុំ​ធំ, មហា​សមាគម (ម. ព. សន្និបាត ផង) ។ មហា​សមាគម (--សៈម៉ាគំ) ន. ការ​មក​ជួប​ជុំ​គ្នា​ច្រើន, ការ​ប្រជុំ​គ្នា​យ៉ាង​ធំ (ម. ព. សមាគម ផង) ។ មហា​សមុទ្ទ ឬ--សមុទ្រ (--សៈម៉ុត) ន. (បា. ឬ សំ.) សមុទ្ទ​ធំ ។ មហា​សម្មត​រាជ (--ស័ម-ម៉ៈតៈរ៉ាច) ន. (បា.) ព្រះ​នាម​ប្រថម​ក្សត្រិយ៍​ក្នុង​ខាង​ដើម​នៃ​ភទ្រកល្ប​នេះ : ព្រះ​បាទ​មហា​សម្មត​រាជ (ម. ព. មនុ ផង) ។ មហា​សារីបុត្ត ឬ--បុត្រ (ម. ព. សារីបុត្ត) ។ មហា​សាល គុ. ឬ ន. (សំ. បា.) ដែល​មាន​ទ្រព្យ​ខ្លឹមសារ​ច្រើន; អ្នក​មាន​ទ្រព្យ​ច្រើន​លើសលន់...; ហៅ​តាម​ថ្នាក់​វណ្ណៈ ថា ខត្តិយ​មហា​សាល, ព្រាហ្មណ​មហា​សាល, គហបតិ​មហា​សាល ។ មហា​សាលា (--សាល៉ា) ន. (បា.) សាលា​ធំ ។ មហា​សាវក ឬ--វ័ក (--សាវ៉ាក់) ន. (បា.--សាវក; សំ.--ឝ្រាវក) សាវ័ក​ធំ គឺ​ព្រះ​មហា​ថេរ​ទាំងឡាយ ដែល​ជា​សិស្ស​សំខាន់​របស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ក្នុង​ពុទ្ធ​សម័យ, មាន ៨០ អង្គ ហៅ​ថា អសីតិ​សាវក ឬ អសីតិ​មហា​សាវ័ក (ព. ពុ.) ។ មហា​សេដ្ឋី (--សេត-ឋី) ន. (បា.) សេដ្ឋី​ធំ (ម. ព. សេដ្ឋី ផង) ។ មហា​សេវ័ក ឬ--សេវកាមាត្យ (--សេវ៉ាក់ ឬ--សេវ៉ៈកា ម៉ាត) ន. សេវ័ក​ធំ​ឬ​សេវកាមាត្យ​ធំ ( ម. ព. សេវ័ក និង អមាត្យ ផង ) ។ មហា​ស្រណុក ន. ស្រណុក​ច្រើន គឺ​អ្នក​ដែល​រមែង​នៅ​ជា​សុខ​មិន​ប្រទះ​សេចក្ដី​នឿយ​ហត់; កិច្ចការ​ឬ​ដំណើរ​អ្វី​មួយ​ដែល​ងាយ​ដែល​ស្រួល​ជា​បំផុត ។ ឈ្មោះ​បូស​ឬ​ពិស​ដែល​ចាប់​កើត​ឡើង​​បណ្ដាល​ឲ្យ​តែ​ងងុយ​ដេក ។ មហា​អមាត្យ (--អៈម៉ាត) ន. អមាត្យ​ធំ, មន្ត្រី​ធំ (ម. ព. អមាត្យ ផង) ។ មហា​អវីចី (--អៈ--) ន. (បា.--អវីចី) ឈ្មោះ​នរក​អវីចី ឬ ធំ ។ មហា​ឥសី ឬ មហា​ឫសី ន. (បា. ឥសិ, មហិសិ; សំ. មហរ្សិ < មហា + ឫឞិ) ឥសី​ធំ, ឫសី​ប្រសើរ ។ មហា​ឧបរាជ (--ឧប៉ៈរ៉ាច) ន. ឋានន្តរ​ស័ក្តិ​សម្រាប់​ក្សត្រិយ៍​ទី​ឧបរាជ​ក្នុង​កម្ពុជ​រដ្ឋ : សម្ដេច​ព្រះ​មហា​ឧបរាជ (ម. ព. ឧបរាជ ផង) ។ មហា​ឫសី (ម. ព. មហា​ឥសី) ។ល។

  1. ភូមិនៃឃុំស្វាយទាប