អាទិ

ដោយWiktionary
Jump to navigation Jump to search

[ --ទិ ] សំ. បា. ( ន. ) (អាទិ) ដើម, ខាង​ដើម; ដើម​ដំបូង; ការ​ផ្តួចផ្តើម​មុន : មាន​ដូច្នេះ​ជា​អាទិ មាន​ដូច្នេះ​ជាដើម ។ ដើម​អាទិ៍ ដើម​ដំបូង, ដើម​ចម ។ នាំ​អាទិ៍ នាំ​ផ្តើម​មុន; ផ្ដួចផ្ដើម​សេចក្ដី​មុន; ផ្តើម​ហេតុ​ឬ​ផ្តើម​ដំណើរ​មុន (ប្រើ​ជា អាទ្យ ក៏​បាន, អ. ថ. អាត) ។ ខ្មែរ​ប្រើ​ពាក្យ​នេះ​ជា កិ. ផង​ក៏​មាន​ខ្លះ “ផ្តើម, ផ្តួចផ្តើម, តាំង​ផ្តើម​មុន; រៀបរប​មុន” : កាល​គេ​អាទិ៍ កាល​គេ​ផ្ដួចផ្ដើម, កាល​គេ​រៀប​រប : ធម្មតា​អ្នក​ជា​ជាតិ កាល​គេ​អាទិ៍​ឲ្យ​គិត​គូរ កុំ​ខ្ជិល​ដេក​ទទូរ ដល់​ថ្ងៃ​រះ​ពេញ​ពន្លឺ (សាស្រ្តា​ច្បាប់​កេរ្តិ៍​កាល) ។

  1. អាទិ​កម្មិក ឬ អាទិកម្មិក​បុគ្គល : បុគ្គល​ដើម​បញ្ញត្តិ ។
  2. អាទិ​ករ : អ្នក​ផ្តើម​ធ្វើ​មុន ។ អ្នក​សាង​លោក គឺ​ព្រហ្ម​ឬ​វិស្ណុ (តាម​លទ្ធិ​ព្រាហ្មណ៍) ។
  3. អាទិ​កល្យាណ (--កល់-យ៉ាន) : លម្អ​ឬ​ពីរោះ​ខាង​ដើម; ដែល​មាន​លម្អ​ឬ​ពីរោះ​ខាង​ដើម ។
  4. អាទិ​ការណ៍ ឬ អាតិមូល : ហេតុ​ដើម​ឬ​ដើម​ហេតុ, ហេតុ​ដំបូង, មូល​ហេតុ, ប្រថម​ហេតុ ។
  5. អាទិ​កាល : កាល​ខាង​ដើម, កាល​ពី​ដើម ។
  6. អាទិ​គរុ : អក្សរ​គរុ​នៅ​ខាង​ដើម; ដែល​មាន​អក្សរ​គរុ​នៅ​ខាង​ដើម (ព. វ.) ។
  7. អាទិ​គុរុ : គ្រូ​ដើម; សេនាបតី​ទី ១ ។
  8. អាទិ​ទេព : ទេញ្ត​ខាង​ដើម, ទេញ្ត​មុន​បង្អស់ ។ ពាក្យ​សន្មត​ហៅ​អនុត្តរ​បុគ្គល​ដែល​គេ​ជឿ​សម្គាល់​ទុក​ថា ជា​ព្រះ​ជា​អ្នក​បង្កើត​ទឹក​ដី​និង​សត្វ​លោក, ជា​អ្នក​រក្សា​ការពារ​និង​ឲ្យ​សុខ​ទុក្ខ​ដល់​មនុស្ស​លោក : ព្រះ​អាទិ​ទេព; ព្រះ​ពុទ្ធ​មិន​មែន​ជា​ព្រះ​អាទិ​ទេព​ទេ ព្រះ​អង្គ​ក្រាន់​តែ​ជា​មនុស្ស​អស្ចារ្យ ។
  9. អាទិ​បរិយោសាន (--ប៉ៈរ៉ិ យ៉ោ--) : ខាង​ដើម​និង​ខាង​ចុង ។
  10. អាទិ​បុរស : បុព្វ​បុរស; វិស្ណុ
  11. អាទិ​ប្រយោគ : ប្រយោគ​ដើម, ប្រយោគ​មុន ។
  12. អាទិ​ពុទ្ធ : ព្រះ​ពុទ្ធ​ដើម គឺ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ដែល​បង្កើត​ព្រះ​ពុទ្ធ​និង​ពោធិសត្វ​គ្រប់​ព្រះ​អង្គ : ព្រះ​អាទិ​ពុទ្ធ (តាម​លទ្ធិ​ពុទ្ធ​សាសនិក​ខាង​មហា​យាន​ដែល​ធៀប​គ្នា​នឹង​លទ្ធិ​ព្រាហ្មណ៍) ។
  13. អាទិ​ព្រហ្មចរិយ​ធម៌ : ព្រហ្មចរិយ​ធម៌​ដែល​ត្រូវ​សិក្សា​មុន​ដំបូង; បាតិមោក្ខ​សំវរ​សីល
  14. អាទិ​ព្រហ្មចរិយ​សិក្ខា : ការ​សិក្សា​អាទិ​ព្រហ្មចរិយ​ធម៌; សិក្ខាបទ​ក្នុង​បាតិមោក្ខ ។
  15. អាទិ​រាជ : ព្រះ​រាជា​ដើម​វង្ស​នៃ​ក្សត្រិយ៍​ក្នុង​លោក, ប្រថម​ក្សត្រិយ៍ (ព្រះ​បាទ​មនុ)។
  16. អាទិ​មជ្ឈិម ឬ អាទិមធ្យម : ខាង​ដើម​និង​កណ្ដាល ។
  17. អាទិ​លុប ឬ អាទិលោប (ព. វ.) : ការ​លុប​អក្សរ​ដើម​នៃ​ពាក្យ​មួយ​ៗ​ចេញ, ដូច​ជា ឧបាសក ជា បាសក, ឧបាសិកា ជា សិកា, ឧបាធ្យាយ​ជា បាធ្យាយ ជាដើម (ក្នុង​វេយ្យាករណ៍​សំស្រ្កឹត​និង​បាលី​មាន​ន័យ​ប្លែក​ៗ ពី​នេះ​ទៅ​ទៀត) ។
  18. អាទិ​វាចា ឬ​ អាទិវាទ : សម្ដី​ដើម ។
  19. អាទិ​សង្កេត អក្សរ​សង្ខេប​ដែល​ដក​យក​តែ​មួយ​តួ​ៗខាង​ដើម​ពី​ក្នុង​ពាក្យ​មួយ​ៗ​មក​ប្រើ, ដូច​ជា កិ. គឺ​កិរិយា​សព្ទ; គុ. គឺ​គុណ​សព្ទ; ន. គឺ​នាម​សព្ទ; ពុ. ស. ឬ ព. ស. គឺ​ពុទ្ធ​សករាជ; ភ. ព. គឺ​ភ្នំពេញ ជាដើម : អក្សរ​អាទិ​សង្កេត (ហៅ អក្សរ​សង្ខេប ក៏​បាន) ។
  20. អាទិ​សព្ទ : សព្ទ​ដែល​ជាដើម គឺ​សព្ទ​មាន​ចំនួន​ច្រើន ប៉ុន្តែ​យក​តែ​ចំនួន​ប៉ុណ្ណោះ​ៗ​មក​ប្រាប់​ថា “មាន​នេះ​មួយ​ៗ ជាដើម”, ដូច​ជា សង្ហារិម​ទ្រព្យ​មាន​ចាន, ឆ្នាំង, កែវ, គោម ជាដើម (ចាន, ឆ្នាំង, កែវ, គោម ជាដើម ជា អាទិ​សព្ទ) ។
  21. អាទិ​សម្ភាស ឬ អាទិសម្ភាសន៍ : ការ​និយាយ​រាក់ទាក់​ទៅ​រក​មុន​ឬ​មក​រក​មុន, សម្ដី​រួសរាយ​រក​មុន ។ល។ អាទិ៍